Ton Sijbrands heeft een buitenaards geheugen. Als enige ter wereld damt hij succesvol 'blind' tegen meer dan twintig tegenstanders. Op 4 oktober is campuscafé Esplanade het decor voor de nieuwste recordpoging. Interview met een bescheiden natuurtalent.
Stijn Dunk
"Ik herinner me nog levendig beelden van mijn ouderlijk huis. Toen ik vier jaar was verhuisden we, dus die beelden en geluiden zijn nog van daarvoor." Met zachte, licht melancholische ogen haalt Ton Sijbrands herinneringen op. Kan de man die met zijn fenomenale geheugen het ene na het andere onwerkelijke record neerzet in het blind simultaan dammen ook zijn eigen geschiedenis voor de geest halen?
"Toen ik acht was ging ik met een jeugdvriendje voor het eerst naar het Ajax-stadion. In een snackbar draaiden ze April love van Pat Boone en weet je, deze zomer kwam ik voor het eerst in mijn leven een cd van Boone tegen. Tussen zo'n voorraad cd's van één euro. Ik heb het gekocht, April love bleek het enige nummer dat het luisteren waard is."
Als Ton Sijbrands boodschappen gaat doen, heeft hij gewoon een boodschappenlijstje nodig. Maar dingen in zijn leven die 'er toe doen', heeft hij haarscherp op zijn netvlies staan. Pas echt uniek wordt Sijbrands geheugen als hij aan het dammen slaat. En dan speciaal die variant die zo ongenadig veel van het menselijk geheugen vergt: het blind simultaan dammen. Tegelijkertijd dammen tegen twintig of vijfentwintig tegenstanders is al een aanslag op je brein, laat staan als je ook nog geen enkel dambord mag zien. Dat je in je eentje in een kamertje zit waar je per telefoon de zetten van je tegenstanders krijgt doorgebeld. Dat alles zich in je hoofd afspeelt.
Zo intrigerend dat de universiteit Sijbrands vroeg om een nieuwe recordpoging te wagen in het kader van het lustrum. Tegelijkertijd zal Studium Generale een symposium over dammen organiseren met onder meer psycholoog Douwe Draaisma, die in zijn boek Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt een hoofdstuk wijdde aan het fenomeen Sijbrands.
Hoe werkt je geheugen als je uit je hoofd vijfentwintig partijen speelt? Ziet Sijbrands vijfentwintig damborden voor zich? Haalt hij bij iedere nieuwe zet het juiste bord 'naar voren'? "Ik zie niet echt schijven van hout of de kleuren van het bord, eerder lijnen en patronen. Het is eigenlijk net als wanneer je bij een gewone dampartij meerdere zetten vooruitdenkt. Dan bewegen de schijven ook niet, het gebeurt in je hoofd."
We wandelen naar grand café Esplanade, waar Sijbrands over twee weken zijn nieuwste recordpoging doet. "Een café praat beter dan zo'n interviewkamertje, toch, een witbier alsjeblieft."
Zo aan een houten tafeltje heeft hij weinig weg van de gigant die je op veel foto's aankijkt: fors postuur, ruige blonde krullen, de Hollandse gigant. Zijn wilde haardos is gekortwiekt, Sijbrands stijlvolle pak heeft iets rustgevends. Zijn uitstraling is ingetogen, op het bedeesde af. Steeds tast hij de taal af naar de meest passende woorden, huiverig om een foute zet te doen.
"Mijn beeld van studenten? Eerlijk gezegd heb ik dat niet. Ik heb geen persoonlijk contact met ze, dus kan ik er niks zinnigs over zeggen."
Nieuwsgierig naar het studentenleven is hij wel. "Oh, dat moet ik ook eens proberen", zegt hij als hij hoort dat studenten bepaalde drankjes en energierepen gebruiken om zich tijdens tentamens beter te kunnen concentreren. Zelf eet of drinkt Sijbrands niks speciaals tijdens zijn recordpogingen, die meer dan een etmaal kunnen duren. "Koffie, melk, spa-blauw en broodjes kaas of ham en ja, mijn Danneman-sigaren." Zijn lijf wordt minder op de proef gesteld dan bij gewone simultaansessies. "Daar loop je steeds rond, van bord naar bord. Als je zwaar bent, voelt je lichaam dat."
Het stilzitten in een afgezonderde ruimte levert nog een voordeel op: een betere concentratie. Zodat Sijbrands de lijnen en patronen van het spel beter kan oproepen.
"Sommigen wetenschappers die onderzoek deden naar blind schaken omschrijven het wel eens als laatjes die je steeds opentrekt en weer opbergt. Dat klopt wel een beetje."
Een beetje, want eigenlijk heeft Sijbrands zelf geen echte verklaring voor het mysterie van zijn buitenaardse geheugen. Of 'mijn voorstellingsvermogen', zoals hij liever zegt. "Dat is een van de twee grote angsten tijdens zo'n poging. Dat je een fout maakt in de voorstelling van een van al die standen. Dat je het niet meer ziet."
Maar dat gebeurt hem nauwelijks. Nee, Sijbrands is bang voor iets anders. "Dat je tegenstanders zo goed spelen dat ze niet bezwijken. Voor zo'n record moet ik zeventig procent van de partijen scoren. Als ik dan al uren en uren bezig ben en er zijn nog veel spelers in het spel, ga ik hevig twijfelen. Dat worden allemaal remises, denk ik dan, ik haal maar vijfenvijftig of zestig procent." Pas op het einde keert zijn rust weer terug. "Dan sneuvelen mijn tegenstanders, al klinkt het misschien oneerbiedig, vaak bij bosjes."
Hoe hard traint Sijbrands voor zulke topprestaties? Het trainbare geheugen, het maakbare brein, je leest en hoort er nu zo veel over dat je haast zou vergeten dat bepaalde talenten simpelweg zijn aangeboren. "Ik heb er niet aan gewerkt", zegt hij bijna terloops. Hij trainde eigenlijk alleen serieus voor zijn eerste recordpoging in 1982. Daarna niet meer, tot later deze week, in Amersfoort. Waarom nu weer? "In merk dat ik me in mijn dagelijks leven steeds vaker dingen niet goed kan herinneren. Namen bijvoorbeeld, terwijl ik daar juist altijd heel goed in was." Sijbrands fronst zorgelijk. "Het zou funest zijn als dit zich tot het dammen zou gaan uitstrekken."
Gelukkig is er reden tot relativering. Behoedzaam als hij is, trok Sijbrands de grens van het mogelijke ooit bij vijftien a twintig partijen blind simultaan. Inmiddels staat de teller op vierentwintig.
"Ik denk nu dat de grens rond de dertig tegenstanders ligt. Ik wil nog twee keer een poging wagen. Ik ben nu bijna 58 en ik stel me voor dat het niet meer lukt als ik zestig ben."
Hoe lang geleden al weer lijkt zijn eerste keer blind dammen, als jochie dat logeerde bij zijn damvriendje in Hoogezand-Sappemeer. "We lagen 's avonds in bed te dammen. Zijn moeder kwam zeggen dat het bedtijd was en heeft het licht uitgeknipt. Wij speelden gewoon door, in het donker."
[SD]
[Ton Sijbrands start zijn recordpoging op 4 oktober om 12 uur in grand café Esplanade. Het einde wordt verwacht in de loop van vrijdag 5 oktober. Bij Studium Generale spreken op 4 oktober drie wetenschappers over dammen in perspectief. Aanvang 13.00 uur in de Black Box. Meer info en live verslag op: wrblinddammen.nl]
